निष्काळजीने श्वानदंश… फौजदारी कारवाई शक्य! मालकाला भरावा लागणार दंड, वाचा सविस्तर.

 श्वानदंश म्हणजे कुत्र्याने चावा घेण्याच्या अनेक घटना याआधी समोर आल्या आहेत. आपण पाळीव कुत्र्यांनी एखाद्याचा चावा केल्याच्या घटनांबद्दल बोलायचे तर अशा परिस्थितीत, पीडित व्यक्तीसमोरील सर्वात मोठी समस्या म्हणजे त्याने यासाठी कोणाला जबाबदार धरावे? दोषी आढळल्यास कोणत्या प्रकारची कारवाई होऊ शकते? यावरील एक विशेष रिपोर्ट पाहूयाआमच्या सोसायटीमध्ये एका सभासदाने त्याच्या फ्लॅटमध्ये दोन कुत्रे पाळले आहेत, जे सारखे भुंकत असतात, सभासदांच्या अंगावर येतात. सभासदांना त्यांची खूप भीती वाटते. या श्वानांची स्वच्छताही राखली जात नाही. काही सांगायला गेल्यास सतत ‘पेटा कायद्याची धमकी देतात. सोसायटीचे पदाधिकारी याकडे सोयीस्कर दुर्लक्ष करत आहेत. या त्रासाबाबत आम्ही काय करावे?कुत्री, मांजरी पाळण्यास कायद्याने बंदी नाही आणि कित्येक जण योग्य ती काळजी घेऊन पाळतात देखील. परंतु काही सभासद नीट काळजी घेत नाहीत. कुठलेही प्राणिप्रेम हे कायद्यापेक्षा मोठे होऊ शकत नाही आणि पेटा कायदा देखील याला अपवाद नाही.

आपल्या प्रश्नाचे उत्तर “आपल्या वागणुकीमुळे शेजारच्यांना त्रास होऊ नये” या नागरिक शास्त्रातील अतिशय मूलभूत पण महत्त्वाच्या शिकवणुकीत आहे आणि याचीच भलामण मुंबई उच्च न्यायालयाने एका निकालात केली आहे.’अशा त्रासाचा गवगवा न करता शेजारधर्म पळून थोडा त्रास सहन करावा’ हा प्राणीप्रेमी सभासदाचा अनाहूत सल्ला उच्च न्यायालयाने फेटाळला. तसेच “कोणीही आपल्या जागेचा वापर हा दुसऱ्यांना त्रास होईल अशा पद्धतीने करू शकत नाही”.

या पंजाब उच्च न्यायालयाच्या १९८८ मधील निकालाचाही आधार मुंबई उच्च न्यायालायने घेतला.थोडक्यात प्राणिप्रेम असो किंवा स्वतःची वागणूक, त्याचा अतिरेक होऊन दुसऱ्यांना त्रास होता कामा नये असेच या निकालांचे सार आहे. म्हणूनच समर्थांनी द्रष्टेपणाने अज्ञ लोकांच्या लक्षणांमध्ये ‘मर्यादेविण पाळी सुणे (श्वान), तो एक… असे नमूद करून ठेवले आहे.तुमच्या प्रश्नाच्या अनुषंगानेच नुकतेच मुंबईमधील मुख्य न्यायदंडाधीकाऱ्यांनी एका कुत्रे-मालकाला आयपीसी कलम ३२४ (“धोकादायक शस्त्रे किंवा इतर कारणांनी स्वेच्छेने दुसऱ्याला दुखापत करणे) आणि २८९ (आपल्या ताब्यात असलेल्या प्राण्याचा योग्य प्रकारे सांभाळ न केल्यामुळे किंवा त्यातून मानवी जीवनाला धोका निर्माण झाल्यास मालकाला शिक्षा होऊ शकते) अन्वये दोषी धरून चार महिने सश्रम कारावासाची शिक्षा सुनावली. या केसमध्ये फिर्यादीने श्वान-मालकाला विनंती केली की त्याच्या मुलाला कुत्र्यांची भीती वाटते त्यामुळे लिफ्टमधून आधी त्यांना खाली येऊ देत, मग श्वान-मालक श्वानासह खाली येऊ शकतो. परंतु यास श्वान मालकाने दाद न देता श्वानासह लिफ्ट मध्ये बळजबरीने प्रवेश केला आणि या प्रकारात मालकाने उसकावल्यामुळे त्या श्वानाने फिर्यादीच्या हाताचा चावा घेतला आणि वर श्वान मालकाने काय करायचे ते कर, अशी दुरुत्तरे केली. त्यामुळे फिर्यादीने पोलीस तक्रार केली आणि गुन्हा दखल झाला. अखेर कोर्टाने साक्षी पुरावे, सीसीटीव्ही फुटेज आधारे श्वान मालकाला दोषी धरले. अर्थात या केसमध्ये मालकाने मुद्दामहून खोडी काढल्याचे आणि नीट काळजी न घेतल्याचे सिद्ध झाले, त्यामुळे प्रत्येक केसची तथ्ये बघणेही गरजेचे आहे.या बाबतीत प्राण्यांच्या एका डॉक्टरांचे विधान मला कायम आठवते “कुत्र्याला माणूस बनवायचा हट्ट करू नका आणि तुम्ही कुत्रा बनू नका’. त्यामुळे सदरील सभासदाचे वर्तन हे उपविधी ४८ (अ) अन्वये कारवाईस पात्र असून सोसायटीने उपविधी ४८ (बी ) प्रमाणे कारवाई करणे क्रमप्राप्त आहे. दुर्दैवाने श्वान दंश झाल्यास पोलीस तक्रार करता येईल. कायद्याचे अज्ञान हा बचाव नसला तरीही आपल्यासाठी एकदा या सर्व कायद्याची गंभीरता श्वानमालकाला लेखी निदर्शनास आणावी, ज्याचा पुढे फायदा होईल.