चांद्रयान-५ लुपेक्स शोधणार चंद्रावर पाणी; जपानी रॉकेटच्या साह्याने संयुक्त मोहीम, कधी होणार लॉंच.

चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळील पाण्याचा थेट शोध घेऊन भविष्यातील मोहिमांसाठी हायड्रोजन स्रोताची चाचपणी करण्याचे काम ही मोहीम करणार आहे.भारत आणि जपानची चांद्रयान ५ – लुनार पोलार एक्स्प्लोरेशन (लुपेक्स) ही संयुक्त मोहीम २०२८- २९मध्ये जपानी रॉकेटच्या साह्याने प्रक्षेपित करण्यात येणार आहे. चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळील पाण्याचा थेट शोध घेऊन भविष्यातील मोहिमांसाठी हायड्रोजन स्रोताची चाचपणी करण्याचे काम ही मोहीम करणार आहे.जपान एअरोस्पेस एक्स्प्लोरेशन एजन्सीच्या (जॅक्सा) लुपेक्स मोहिमेचे प्रकल्प व्यवस्थापक असोह दाई यांनी ‘महाराष्ट्र टाइम्स’ला याबाबत सविस्तर माहिती दिली. ग्लोबल स्पेस एक्स्प्लोरेशन कॉन्फरन्समध्ये (ग्लेक्स २०२५) दाई यांनी गुरुवारी भारत आणि जपानच्या अवकाश क्षेत्रातील सहकार्याविषयी सादरीकरण केले. चंद्रावरील नैसर्गिक स्रोतांचे नेमके स्वरूप शोधण्यासाठी भारत आणि जपान प्रयत्नशील असल्याचे त्यांनी यावेळी सांगितले.

भारताची आगामी ‘चांद्रयान ४’ ही मोहीम चंद्रावरील दगड- मातीचे नमुने पृथ्वीवर आणण्यासाठी आखण्यात आली आहे. पाठोपाठ जपानच्या सहकार्याने ‘चांद्रयान ५’ ही मोहीमदेखील पार पडणार आहे. नुकतीच मार्चमध्ये या मोहिमेला केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मंजुरी दिली असून, मोहिमेचे अंतिम स्वरूप निश्चित करण्यासाठी येत्या आठवड्यात ‘इस्रो’ आणि ‘जॅक्सा’ यांची बैठक बेंगळुरू येथे होणार आहे.या मोहिमेबाबत दाई म्हणाले, चांद्रयान ५- लुपेक्स ही भारत आणि जपानची संयुक्त मोहीम असेल. मोहिमेचे प्रक्षेपण जपानच्या ‘एच ३’ रॉकेटच्या साह्याने करण्यात येईल. मोहिमेत भारताचे लँडर; तर जपानच्या रोव्हरचा समावेश असेल. लँडरप्रमाणेच जपानच्या रोव्हरवरदेखील भारताची वैज्ञानिक उपकरणे बसवण्यात येतील. या मोहिमेत युरोपची अवकाश संशोधन संस्था– ईसा आणि अमेरिकी अवकाश संशोधन संस्था- नासा यांच्या उपकरणांचाही समावेश असेल. २०२८- २९ मध्ये ही मोहीम प्रक्षेपित करण्यात येणार असून, पूर्वीच्या मोहिमांच्या तुलनेत या मोहिमेचा कालावधी बराच जास्त असेल.’‘चंद्रावर मानवी मोहिमा राबवण्यासाठी हायड्रोजन हा महत्वाचा ऊर्जास्रोत ठरू शकतो.

मात्र, तो हायड्रोजन चंद्रावरील पाण्यामधून मिळवण्यासाठी आधी तेथील मातीत असलेल्या पाण्याचे प्रमाण आणि दर्जा समजणे आवश्यक आहे. चांद्रयान ५- लुपेक्स ही मोहीम चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर सदा सर्वकाळ अंधारात असलेल्या भागाजवळील पाण्याचा वेध घेण्याचा प्रयत्न करील. त्यासाठी रोव्हर चंद्रावर सुमारे एक किलोमीटरचा प्रवास करील,’ असेही दाई म्हणाले.जपानच्या रोव्हरवर बसवलेल्या भारताच्या ग्राऊंड पेनिट्रेटिन्ग रडारच्या साह्याने तेथील जमिनीत दीड मीटर खोलीपर्यंतच्या पाण्याचा वेध घेतला जाईल.ज्या भागात पाण्याचे प्रमाण जास्त आढळेल, तेथील मातीचे दोन नमुने जमा केले जातील. जपानी आणि भारतीय उपकरणांच्या साह्याने त्यांचे विश्लेषण करण्यात येईल.भारतीय उपकरणांमध्ये माती २०० अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त तापवण्यात येईल. या वेळी मातीतून मुक्त होणारे वायू, वाफ यांच्या विश्लेषणातून मातीतील पाण्याचे प्रमाण आणि दर्जा शोधला जाईल. त्यातून हायड्रोजनच्या उपलब्धतेचाही अंदाज येऊ शकेल.ही मोहिम चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळील टेकडीवर उतरवण्यात येणार असून, मोहिमेच्या अखेरच्या टप्प्यात रोव्हरला कायमस्वरूपी अंधारात असलेल्या भागात उतरवून तेथील पाण्याचाही शोध घेण्याचा प्रयत्न करण्यात येईल.